Nhóm các thể loại Tài liệu – nghệ thuật trong báo chí

Nhóm các thể loại Tài liệu – nghệ thuật

Không hoàn toàn giống với hai nhóm nêu trên, các thể loại trong nhóm này có nhiệm vụ mô tả, diễn tả một cách có hình ảnh, có cảm xúc và giọng điệu về những sự thật đời sống. Nói cách khác, vẫn trên cơ sở của những sự thật (xác thực, thời sự), các thể loại trong nhóm này có phương pháp phản ánh linh hoạt, sinh động do đã kết hợp được những đặc điểm của cả bên trong và bên ngoài hệ thống thể loại báo chí. Về hình thức thể hiện, trong các tác phẩm thuộc nhóm này thường có vai trò quan trọng của nhân vật trần thuật và sử dụng ngôn từ, bút pháp, giọng điệu giàu chất văn học.

Thể loại được coi là hạt nhân của nhóm này là phóng sự. Ngoài ra trong nhóm này còn có các thể loại có hình thức thể hiện sinh động, giàu tính chất văn học như phỏng vấn chân dung, ký chân dung, ký chính luận, thư phóng viên, sổ tay phóng viên, nhật ký phóng viên cùng với một vài biến thể khác nữa. Điều đáng lưu ý là một dạng của thể loại tiểu phẩm cũng có thể được xếp vào nhóm này. Tiểu phẩm, về bản chất là một thể loại văn học với nhiều dạng khác nhau (văn xuôi, đối thoại, văn vần hoặc là sự kết hợp giữa ba dạng đó). Tuy nhiên nếu tác phẩm tiểu phẩm lấy đối tượng phản ánh là người thật, việc thật và đáp ứng được yêu cầu thông tin xác thực, thời sự và tính định hướng trực tiếp (vốn là những đặc trưng cơ bản của tác phẩm báo chí) thì có thể coi nó như một dạng giao thoa giữa tiểu phẩm văn học với nhóm các thể Tài liệu – Nghệ thuật này.

-Về thể loại phóng sự đã có nhiều tài liệu đề cập tới. ở đây chỉ xin được nêu lên những đặc trưng cơ bản nhất. So với các thể loại báo chí khác, phóng sự là thể loại có thể kết hợp những tính chất văn học một cách hiệu quả trong quá trình phản ánh một hiện thực thời sự và xác thực, thông qua vai trò quan trọng của nhân vật trần thuật, của các nhân chứng và bút pháp, ngôn ngữ, giọng điệu sinh động, giàu hình ảnh và cảm xúc. Về nội dung, phóng sự phản ánh hiện thực dưới dạng một bức tranh sống động, vừa có tính khái quát, vừa rất cụ thể, chi tiết, sống động. Đây là thể loại rất thích hợp với những đề tài có tính nhân văn sâu sắc.

-Phỏng vấn chân dung là một dạng của phỏng vấn, có nhiệm vụ tái tạo chân dung những con người tiêu biểu, nổi tiếng. Trong đó, tác giả (người hỏi) cũng nổi lên với vai trò như một người đối thoại, trò chuyện, tâm tình, gợi mở để nhân vật bộc lộ những suy nghĩ, chính kiến, nỗi niềm… sâu kín nhất. So với các dạng phỏng vấn ở hai nhóm thể loại ở trên, dạng phỏng vấn chân dung này có thế mạnh trong việc đi sâu vào những khía cạnh riêng tư, thầm kín của đối tượng trả lời phỏng vấn. Do đó, cũng giống như phóng sự chân dung hay ký chân dung, dạng bài này có thế mạnh trong việc tái tạo chân dung con người và giàu tính nhân văn. Trong phỏng vấn chân dung, đối tượng được phỏng vấn tự nói về mình nên tác phẩm thường có độ tin cậy và có chiều sâu.

-Ký chân dung là một thuật ngữ thể loại báo chí được sử dụng lần đầu tiên ở nước ta trong cuốn Ký báo chí (do Nhà xuất bản Thông tin ấn hành năm 1992) và đến nay đã trở nên rất thông dụng trong nghiên cứu lý luận và giảng dạy, học tập báo chí ở nước ta. Thuật ngữ này có mối liên quan với thuật ngữ “Chân dung văn học” của lý luận văn học. Ký chân dung là một thể loại báo chí có nhiệm vụ chủ yếu là phản ánh về những con người tiêu biểu, điển hình trong đời sống. Con người (cá nhân hoặc tập thể) là đối tượng phản ánh chủ yếu trong tác phẩm ký chân dung và chính điều đó đã cho thấy đây cũng là một trong những thể loại rất giàu tính nhân văn (giống như tác phẩm phóng sự chân dung). Tất nhiên, con người ở đây thường phải gắn với những hành động, việc làm tiêu biểu và được đặt trong một bối cảnh điển hình có ý nghĩa thời sự. Trong ký chân dung, đặc tả được sử dụng như một trong những bút pháp quan trọng để khắc hoạ tính cách, phẩm chất của nhân vật.

-Thể loại ký chính luận tuy được xếp vào nhóm các thể loại Tài liệu – nghệ thuật nhưng thực ra, nó là một thể loại nằm trong khu vực giao thoa giữa hai nhóm Tài liệu nghệ thuật vàChính luận báo chí. Điều này có nguyên nhân chính từ những đặc điểm cơ bản của thể loại. So với các thể loại khác, ký chính luận có nhiệm vụ vừa thông tin sự thật, vừa thông tin thái độ, lý lẽ, cách đánh giá trực diện của tác giả về sự thật đó. Về bố cục, thể loại này thường có hai phần rõ rệt, phần đầu thường được bố trí những những luận cứ và trên cơ sở phân tích, đánh giá luận cứ đó, tác giả đi đến những kết luận thể hiện rõ cách nhìn nhận mang tính công dân của mình. Cũng xin được lưu ý rằng: thuật ngữ “ký chính luận” được sử dụng lần đầu tiên trong cuốn Ký báo chí và đến nay cũng đã trở nên thông dụng trong nghiên cứu lý luận và giảng dạy, học tập báo chí giống như thuật ngữ “ký chân dung” đã nêu trên.

-Một số thể loại khác như thư phóng viên, sổ tay phóng viên và nhật ký phóng viên cũng thể hiện những đặc điểm riêng trên cơ sở tuân thủ đặc điểm chung của nhóm các thể loại Tài liệu – nghệ thuật. Điểm chung của các thể loại này là: chúng đều phản ánh trực tiếp về những sự việc, tình huống, vấn đề… có liên quan đến nghề nghiệp, công việc của người phóng viên. Thư phóng viên là những tác phẩm báo chí có nhiệm vụ trình bày, phản ánh những sự thật thời sự dưới hình thức thư từ (đôi khi chỉ có tính chất giả định). Sổ tay phóng viên và nhật ký phóng viên là những ghi chép riêng tư của phóng viên trong quá trình hoạt động thực tiễn. Những ghi chép có thể chỉ là riêng tư nhưng khi được đăng tải trên mặt báo (tức là khi đã được xã hội hoá) thì phải đáp ứng được những yêu cầu chung của tác phẩm báo chí về tính xác thực, tính thời sự, tính định hướng. Tuy nhiên, trong một chừng mực nào đó, tác giả vẫn có thể sử dụng cách viết khá sinh động với ngôn từ, bút pháp, giọng điệu giàu chất văn học. Sự khác biệt giữa hai thể loại này thể hiện ở chỗ: nhật ký phóng viên ghi theo trật tự thời gian với một mật độ chi tiết dày đặc, còn sổ tay phóng viên lại chú ý hơn vào những khoảnh khắc, những ấn tượng, cảm nghĩ hoặc những thời điểm quan trọng nào đó mà người phóng viên thu thập được trong quá trình hoạt động thực tiễn.

Cũng cần phải nhấn mạnh rằng, trong hệ thống hệ thống thể loại báo chí với ba nhóm như đã nêu ở trên, các thể loại có thể tồn tại độc lập nhưng cũng có thể giao thoa với các thể loại (và các loại thể) ở trong và ở bên ngoài hệ thống. Trong số đó, trừ một số thể loại tương đối ổn định, các thể loại khác ít nhiều đều có sự giao thoa, chuyển hoá lẫn nhau. Đó là một hiện tượng bình thường trong đời sống các thể loại báo chí.

Có thể lấy ví dụ bằng thể loại phỏng vấn. Như đã trình bày ở trên, thể loại này là một ngoại lệ vì nó không hoàn toàn thuộc vào một nhóm thể loại nào. Tuỳ vào từng tác phẩm cụ thể, tác phẩm phỏng vấn sẽ thuộc vào một nhóm thể loại nào đó. Tương tự như vậy, thể loại phóng sự tuy được coi là hạt nhân của nhóm các thể Tài liệu – nghệ thuật nhưng một dạng của nó là phóng sự sự kiện vẫn có thể được xếp vào nhóm các thể Thông tấn báo chí. Điều này được thể hiện rất rõ trên các loại hình báo phát thanh, truyền hình (ở phương Tây), trong đó tác phẩm phóng sự sự kiện (còn được gọi là phóng sự thời sự) thường chỉ có thời lượng từ 50 giây đến một phút rưỡi. Về vấn đề này, xin tham khảo thêm trong chương “Phóng sự phát thanh” của sách Phóng sự báo chí[20]

Những thể loại thể hiện sự giao thoa như trên rất phổ biến trong thực tế. Một tác phẩm báo chí có thể là kết quả từ sự giao thoa của nhiều thể loại khác nhau. Trong đó, có thể có một thể loại nào đó nổi lên giữ vai trò chủ yếu và ta có thể gọi tên thể loại của tác phẩm đó. Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp, chúng ta không thể xác định rõ rệt tính chất thể loại của một bài báo vì nó được viết ra trong sự giao thoa hoà trộn của nhiều thể loại. Đối với những trường hợp như vậy, tiêu chí quan trọng nhất để đánh giá tác phẩm báo chí đó là độ xác thực và khả năng đáp ứng những yêu cầu về tính thời sự và tính định hướng trực tiếp…

Như vậy, chúng tôi đã trình bày một quan niệm mới trên cơ sở kết hợp vận dụng những ý kiến của các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước nhằm nhận diện hệ thống thể loại báo chí ở nước ta. Quan niệm phân loại này trước hết là để nhận diện hệ thống thể loại báo chí trên loại hình báo in. Tất nhiên đây cũng chỉ là một trong nhiều cách tiếp cận. Hơn nữa, đối với những loại hình báo chí khác như báo nói, báo hình hoặc báo mạng điện tử, do có sự biến đổi sâu sắc về đặc trưng loại hình nên hệ thống thể loại của nó cũng sẽ có sự biến đổi rất mạnh mẽ. Do đó, cần phải có những công trình nghiên cứu chuyên sâu hơn.



Leave a Reply

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>