NHỮNG VẤN ĐỀ CỦA KINH TẾ BÁO CHÍ HỘI TỤ

kt xanh

Tóm tắt

Trong bài viết này, tác giả nghiên cứu các vấn đề liên quan đến quá trình hội tụ báo chí nói chung và hoạt động kinh tế nói riêng của các cơ quan báo chí đang hoạt động theo mô hình hội tụ tích hợp đa phương tiện, đa loại hình; trên cơ sở đó đối chiếu và đánh giá hoạt động của các cơ quan báo chí ở Việt Nam hiện nay. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp cho người đọc những giá trị về mặt lý luận, cũng như khái quát được tình hình thực tiễn của nền báo chí Việt Nam trong xu hướng hội tụ, từ đó góp phần giúp các nhà quản lý hoạch định chiến lược và các các cơ quan báo chí có kế hoạch cụ thể, rõ ràng và khoa học hơn cho hướng đi của mình.

Từ khoá: Hội tụ, đa phương tiện, đa loại hình.

 

  1. Đặt vấn đề

Công nghệ kỹ thuật phát triển thời gian qua đã mang đến cho nền báo chí thế giới một loại hình báo chí hiện đại, đó là báo mạng điện tử. Hoạt động trên nền tảng của công nghệ Internet, báo mạng điện tử đã dần chiếm ưu thế hơn hẳn so với các loại hình báo chí truyền thống về tốc độ sản xuất tin bài và nội dung đa phương tiện được tích hợp trong mỗi bài báo. Trước sự cạnh tranh khốc liệt giữa các loại hình và nhu cầu đa dạng của công chúng, xu hướng của nền báo chí không phải là sự triệt tiêu loại hình báo chí đang ở thế yếu, mà hoạt động của các cơ quan báo chí có xu hướng chuyển dần sang mô hình truyền thông hội tụ tích hợp nhiều loại hình báo chí, trên cơ sở kết hợp được ưu thế của cả báo in, báo nói, báo hình và báo điện tử. Tuy nhiên, việc thay đổi về mô hình hoạt động và cơ cấu tổ chức đã đặt ra cho các nhà lãnh đạo và quản lý báo chí nhiều băn khoăn, trong đó vấn đề về kinh tế là vấn đề được đặc biệt quan tâm hàng đầu.

  1. Hội tụ báo chí

Hội tụ, theo từ điển tiếng Việt, là “gặp nhau ở cùng một điểm”. Trong lĩnh vực báo chí – truyền thông, khái niệm “hội tụ” được xuất phát từ từ khoá tiếng Anh “convergence”, nghĩa là sự kết hợp của hai hay nhiều thực thể/hiện tượng khác nhau. Sự kết hợp này tạo ra những ưu thế hơn so với khi chúng đứng riêng biệt. Theo tác giả Janet Kolodzy viết trong cuốn “Báo chí hội tụ – Viết và đưa tin thông qua phương tiện truyền thông mới”, thì hội tụ truyền thông được hình thành trên cơ sở kết hợp của 4 yếu tố: nền công nghiệp truyền thông, đối tượng của truyền thông, nội dung truyền thông và công nghệ truyền thông. Nói cách khác, quá trình hội tụ được diễn ra trên bốn khía cạnh: hội tụ kinh tế, hội tụ về mặt con người, hội tụ nội dung và hội tụ công nghệ.

Hội tụ kinh tế được hiểu là sự liên kết giữa các công ty, tập đoàn truyền thông với nhau trong việc sản xuất hay quảng bá một sản phẩm truyền thông. Tuy nhiên, quá trình hợp tác này dần diễn ra một cách không công bằng khi các tập đoàn truyền thông lớn hơn mua lại các công ty con, thâu tóm quyền lực, dẫn đến độc quyền về truyền thông. Khi công nghệ Internet phát triển, công chúng có quyền được chia sẻ thông tin, thì mô hình này đã không còn phù hợp. Ngày nay, hội tụ kinh tế được diễn ra thông qua quá trình hợp tác về phương tiện truyền thông, nghĩa là các hoạt động quảng cáo và xúc tiến thương mại được phối hợp thực hiện giữa các loại hình phương tiện khác nhau, như báo in, truyền hình, website…

Hội tụ công nghệ được thực hiện dựa trên những tiến bộ của khoa học, đặc biệt là số hoá. Đó là sự hội tụ giữa các phương tiện truyền thông mới với các phương tiện truyền thông truyền thống; hội tụ giữa 3 mạng phát thanh truyền hình, viễn thông và Internet; hội tụ thiết bị đầu cuối mà điển hình là điện thoại thông minh và các thiết bị cầm tay khác.

Hội tụ nội dung biểu hiện trên 2 khía cạnh, đó là cơ quan báo chí đa loại hình và tác phẩm đa phương tiện. Cơ quan báo chí đa loại hình là cơ quan báo chí hội tụ từ 2 loại hình báo chí trở lên (báo in, báo mạng, phát thanh, truyền hình). Còn tác phẩm đa phương tiện là tác phẩm báo chí kết hợp nhiều tín hiệu ngôn ngữ, như: chữ viết, hình ảnh, đồ họa, âm thanh, video, liên kết…

Hội tụ về mặt con người, nghĩa là một con người có thể thực hiện nhiều công việc khác nhau. Trong báo chí hội tụ, một phóng viên phải “đa di năng”, tức là biết làm tất cả mọi việc từ viết bài, quay phim, chụp ảnh, ghi âm hay có thể làm ở bất cứ loại hình nào. Đồng thời, giữa các phóng viên các loại hình báo chí trong toà soạn cũng cần phải có sự phối hợp uyển chuyển với nhau ở từng khâu để thống nhất về nội dung cũng như hình thức của bài báo.

Hội tụ báo chí là một xu thế tất yếu do nhu cầu thông tin ngày càng cao của khán giả. Trong Đề án Quy hoạch báo chí công bố ngày 25/9/2015 cũng đã nêu rõ việc xây dựng các cơ quan báo chí đa phương tiện và các cơ quan báo chí đa phương tiện sẽ giữ vai trò làm nòng cốt, nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển của báo chí trong tình hình mới.

  1. Hoạt động kinh tế báo chí hội tụ diễn ra như thế nào?

Khi nghiên cứu hoạt động kinh tế báo chí của một cơ quan, công ty nào đó, chúng ta thường quan tâm đến những vấn đề cơ bản là: sản xuất cái gì, sản xuất cho ai và sản xuất như thế nào? Trong hoạt động kinh tế báo chí, sản phẩm tạo ra là các tác phẩm và các sản phẩm báo chí, đối tượng tiếp nhận là công chúng, thị trường và phương thức sản xuất chính là quy trình sáng tạo và phát hành sản phẩm báo chí đó. Khi các yếu tố này có sự thay đổi thì hoạt động kinh tế cũng phải thay đổi theo.

Quá trình hội tụ báo chí đã hình thành nên các toà soạn hội tụ tích hợp nhiều loại hình báo chí, sản xuất ra các sản phẩm báo chí đa phương tiện và phục vụ đa dạng đối tượng công chúng khách hàng. Tích hợp đa loại hình, theo PGS.TS. Nguyễn Thành Lợi – Tổng biên tập Tạp chí Người làm báo, không có nghĩa là sự cộng dồn một cách máy móc các loại hình báo chí trong cùng một cơ quan, mà thực tế, một toà soạn sẽ phải cấu trúc, sắp xếp lại để trở thành một “guồng máy” sản xuất tin tức, chế ra nhiều “món ăn” đáp ứng các thị trường của công chúng hiện đại. Đầu tư vào một toà soạn như vậy, bên cạnh vai trò quản lý và tổ chức nhân sự, thì cũng cần có cơ sở vật chất phù hợp, như: đầu tư các thiết bị máy móc cho các loại hình báo chí khác nhau, xây dựng mặt bằng toà soạn và bố trí không gian làm việc sao cho các phóng viên, biên tập viên, thư ký toà soạn và ban lãnh đạo có thể phối hợp với nhau nhanh chóng, hiệu quả nhất.

Về sản phẩm, nếu như trước kia, sản phẩm của cơ quan báo in chỉ là những tờ báo giấy và công chúng cũng chỉ tiếp nhận thông tin qua kênh này, thì ngày nay, khi cơ quan báo in chuyển đổi sang mô hình hội tụ, thì sản phẩm không chỉ là báo in mà còn là những bài báo bằng bản điện tử đăng trên website, hay được thông tin trên kênh truyền hình của báo. Sở dĩ mô hình toà soạn hội tụ sản xuất ra đa loại hình sản phẩm đang là một xu hướng chung bởi sự cạnh tranh khốc liệt của chính các loại hình báo chí đó. Khi Internet phát triển và báo mạng điện tử ra đời, số lượng phát hành báo in bị sụt giảm nhanh chóng, truyền hình cũng không còn được ưu ái như trước kia khi công chúng có thể tìm được đầy đủ thông tin một cách nhanh chóng và vào bất cứ lúc nào họ muốn trên Internet. Do đó, các cơ quan báo chí truyền thống cần mở rộng loại hình để có thể đáp ứng được nhu cầu của công chúng.

Một trong những nguồn thu chính của cơ quan báo chí chính là bán sản phẩm báo chí. Để thu hút được đông đảo công chúng khách hàng mua báo, truy cập trang web hay xem chương trình của mình, thì cơ quan báo chí đa phương tiện cần mang đến những tác phẩm và sản phẩm báo thực sự có chất lượng và hiệu quả xã hội cao. Chất lượng sản phẩm báo chí thì ở toà soạn đơn loại hình hay đa loại hình cũng chắc chắn phải cần để gây dựng và duy trì uy tín của mình. Nhưng với các toà soạn đa loại hình, không chỉ là sản xuất ra những sản phẩm báo chí riêng rẽ ở từng loại hình báo chí, mà cần khéo léo phối hợp thông tin giữa các loại hình để thông tin không bị trùng lặp, vừa gây lãng phí, vừa tạo cảm giác nhàm chán cho người sử dụng. Các loại hình báo chí phải quảng bá lẫn nhau để thuyết phục bạn đọc tìm đến các loại hình báo chí khác, nhằm mang đến những giá trị gia tăng, làm cho tin bài trở nên phong phú và giúp công chúng thấu hiểu tin tức hơn.

  1. Thực tiễn hoạt động của các cơ quan báo chí ở Việt Nam hiện nay

Theo số liệu thống kê về tình hình phát triển lĩnh vực báo chí năm 2014 đăng trên trang tin điện tử của Bộ Thông tin và Truyền thông, tính đến ngày 25/12/2014, cả nước ta có 838 cơ quan báo chí in với 1.111 ấn phẩm báo chí (Trong đó các cơ quan Trung ương có 86 báo in và 507 tạp chí; địa phương có 113 báo in và 132 tạp chí); 67 đài phát thanh, truyền hình Trung ương và địa phương, trong đó có 02 đài quốc gia, 01 đài truyền hình kỹ thuật số, 64 đài phát thanh truyền hình địa phương; 90 báo và tạp chí điện tử, 215 trang tin điện tử tổng hợp của các cơ quan báo chí. Về cơ bản, báo chí ở nước ta đã đáp ứng được nhu cầu thông tin của công chúng.

Phần lớn các cơ quan báo chí ở Việt Nam hiện nay là hai loại hình (báo in và trang tin điện tử, hoặc đài truyền hình và trang tin điện tử của đài), một số đã hoạt động theo mô hình hội tụ từ 3 đến 4 loại hình báo chí trong một toà soạn, như: Thông tấn xã Việt Nam, Đài Truyền hình Việt Nam, Đài Tiếng nói Việt Nam,… Chẳng hạn, Thông tấn xã Việt Nam có loại hình báo in với hơn 30 ấn phẩm (bao gồm các loại bản tin phổ biến, tham khảo, tham khảo đặc biệt, các nhật báo, tuần báo, nguyệt san, các tạp chí định kỳ bằng tiếng Việt và tiếng nước ngoài); báo điện tử: http://vietnamplus.vn; và kênh truyền hình Thông tấn xã Việt Nam. Đài Truyền hình Việt Nam có thêm Tạp chí Truyền hình và Báo điện tử Đài Truyền hình Việt Nam, Đài Tiếng nói Việt Nam có thêm Báo điện tử Đài Tiếng nói Việt Nam http://vov.vn, hai kênh truyền hình (kênh Truyền hình Đài Tiếng nói Việt Nam – VOVTV, kênh Truyền hình Quốc hội Việt Nam) và một đài truyền hình trực thuộc là đài truyền hình Kỹ thuật số VTC).

Như vậy có thể thấy, báo chí đa loại hình đã và đang là xu hướng phát triển của nền công nghiệp báo chí Việt Nam. Xu hướng này diễn ra không chỉ bởi sự phát triển của công nghệ hiện đại, sự bắt nhịp với xu hướng báo chí thế giới, mà đây là điều tất yếu khi có sự đổi mới về cơ chế quản lý. Nghị định 43/2006/NĐ-CP ngày 25 tháng 4 năm 2006 quy định về cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm đối với các đơn vị sự nghiệp công lập (đến nay đã được thay thế bằng Nghị định số 16/2015/NĐ-CP ban hành ngày 14 tháng 2 năm 2015) đã đặt ra một thách thức lớn đối với các cơ quan báo chí, đặc biệt là các cơ quan báo chí đã “quen” với chế độ “bao cấp” về tài chính. Để tồn tại trong sự cạnh tranh khốc liệt của nền kinh tế thị trường, thì cơ quan báo chícác cần làm là đa dạng hoá sản phẩm để thu hút được đông đảo công chúng ở các loại hình báo chí khác nhau.

Tuy nhiên, thời gian qua, dường như các cơ quan báo chí ở nước ta đang mải chạy đua về loại hình và số lượng sản phẩm, mà quên đi chất lượng sản phẩm đến tay người tiêu dùng. Số lượng cơ quan báo chí cũng như các ấn phẩm quá lớn, với nội dung thông tin trùng lặp dẫn đến sự dư thừa, lãng phí cả về nguồn lực lẫn tài chính. Nhiều phiên bản điện tử của các báo và tạp chí in được dựng lên nhưng bị bỏ ngỏ, hoặc có thì chủ yếu đưa lại các thông tin từ báo giấy, chứ chưa được sử dụng một cách hợp lý, có chất lượng. Nhiều kênh truyền hình của các báo cũng không thu hút được khán giả do nội dung tẻ nhạt, không cạnh tranh được với các kênh truyền hình chuyên nghiệp, trong khi đó chi phí đầu tư cho một kênh truyền hình nói chung và cho một chương trình truyền hình nói riêng là rất lớn. Do đó, vấn đề đặt ra đối với các cơ quan báo chí đơn loại hình cũng như đa loại hình hiện nay là cần ra thêm loại hình nào, bớt đi loại hình nào, đâu là loại hình chính, thế mạnh cần đầu tư của cơ quan mình.

  1. Kết luận

Hội tụ báo chí là một hướng đi tất yếu của nền báo chí Việt Nam trong bối cảnh phát triển của báo chí thế giới. Nhưng để xây dựng được mô hình này một cách hiệu quả thì rất cần sự chỉ đạo tài tình và xuyên suốt từ phía cơ quan quản lý. Về vấn đề này, ngày 25 tháng 9 năm 2015 vừa qua, Chính phủ đã ban hành và phổ biến Đề án “Quy hoạch phát triển và quản lý báo chí toàn quốc đến năm 2025”. Đề án đã đưa ra lộ trình và kế hoạch tổ chức hoạt động cho các cơ quan báo chí, cụ thể: Đài Truyền hình Việt Nam, Đài Tiếng nói Việt Nam, Thông tấn xã Việt Nam, Báo Quân đội nhân dân, Báo Công an nhân dân thực hiện theo mô hình cơ quan truyền thông đa phương tiện; đến năm 2020, mỗi tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương có một đài phát thanh truyền hình phát sóng cả kênh phát thanh và kênh truyền hình chứ không tách riêng thành các đài phát thanh, đài truyền hình như hiện nay; các cơ quan, tổ chức có cơ quan báo in thì được xuất bản báo điện tử, còn tạp chí in thì có thể có phiên bản điện tử chứ không hoạt động như báo điện tử, và Nhà nước sẽ hỗ trợ phát triển một số báo điện tử chủ lực.

Phương án sắp xếp của Đề án đã góp phần định hướng, cũng như hạn chế được sự ra đời tràn lan của các loại hình báo chí ở các cơ quan báo. Tuy nhiên, việc triển khai Đề án vào thực tiễn chắc chắn sẽ còn gặp nhiều trở ngại, đòi hỏi các cơ quan quản lý phải có sự giám sát chặt chẽ trong công tác thực thi cũng như sự đồng thuận từ các cơ quan báo chí trong cả nước.

Tài liệu tham khảo

  1. TS. Nguyễn Văn Dững, “Cơ sở lý luận báo chí”, Nxb. Lao động, năm 2013;
  2. TS. Nguyễn Thành Lợi, “Tác nghiệp báo chí trong môi trường truyền thông hiện đại”, Nxb. Thông tin và Truyền thông, năm 2014;
  3. Janet Kolodzy, “Convergence Journalism – Writing and Reporting Across the news media”, Rowman & Littlefield Publishers, Inc, 2006
  4. Nguyễn Thành Lợi, “Toà soạn hội tụ – Từ lý luận đến thực tiễn”, ictpress.vn, ngày 26/11/2013.
  5. “Quy hoạch báo chí: Báo điện tử và mạng xã hội sẽ đóng vai trò chủ đạo”, mic.org.vn, ngày 01/02/2015.
  6. “Công bố Đề án Quy hoạch phát triển và quản lý báo chí toàn quốc đến năm 2025”, w.nhandan.org.vn, ngày 26/9/2015.

Bùi Thị Vân Anh: Cao học báo chí k20.2



Leave a Reply

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>